home actueel over iconen geschiedenis fotogalerie icoonbeschrijving contact

                        Bijzondere iconen

 

                         Icoon van de Moeder Gods ‘Niet met handen gesneden rots’

 

 

               

 

In november 2015 heb ik deze icoon geschilderd. Zij is bekend onder de namen ‘ongehouwen rots’, ‘niet door mensenhanden gemaakte rots’, ‘neergevallen steen’.

De Russische benaming is Гора нерукосечная (vrij vertaald: de moeder Gods van de berg(en), Nerukosechnaya).

De (voor)tekening, in zwart/wit, van deze icoon komt uit het archief van Vera Eikon. Deze tekening is gemaakt door vader Robert de Caluwé, die haar heeft voorzien van een paar korte toelichtingen.

Ik vond deze afbeelding zo bijzonder dat ik op zoek ben gegaan naar het verhaal achter deze, naar blijkt, zeldzame afbeelding.

Op de schriftrol staat geschreven: ‘Ik buig voor Abraham’.

De afmetingen van de icoon zijn 32 x 25 cm; geschilderd op traditionele wijze met ei-tempera.

 

 

Geschiedenis.

Volgens Marcel Wattéยน gaat het om een zeldzaam model van Moeder Gods iconen. Er zijn er volgens hem slechts een achttal bekend, waarvan de meeste in Russische musea hangen, die alle worden aangeduid als een tronende Moeder Gods. Dit type komt vanaf de 15e eeuw voor en naar verluid alleen in Rusland. De meeste iconen van dit type dateren uit de 16e en 17e eeuw. De Moeder Gods wordt in buste of als tronende MG voorgesteld.

 

De oudst bekende afbeelding van deze icoon komt oorspronkelijk uit het Solovetsky klooster in noord- west Rusland (afbeelding 3). Deze icoon, waarvan men inschat dat ze in 1560 is geschilderd, is gerestaureerd en bevindt zich nu in het Moskous Kolomenskoye Reserve Museum. Op de internetpagina over de iconencollectie wordt ze als eerste icoon getoond en benoemd als een van de ‘masterpieces’ van de 16-eeuwse Russische iconenschilderkunst.

Opmerkelijk op deze icoon is dat in plaats van de traditionele sterren op het maphorion (op het voorhoofd) en op de schouder een afbeelding van de zon is geschilderd.

Een ander opvallend element zijn de kruidenafbeeldingen onder aan de icoon die het paradijs verbeelden.

 

Vanaf midden 16e eeuw heeft zich het beeld van de Gora Nerukosechnaya ontwikkeld. In het begin werd de Moeder Gods zittend op een troon afgebeeld, aangevuld met engelen die de passie-instrumenten tonen (vergelijk Moeder Gods van de Passie). Daaraan werden soms wolken toegevoegd en soms de beeltenis van een duif die uit de hemel neerdaalt.

Later werden deze vervangen door de drie kenmerkende symbolen van deze icoon, namelijk de bergen (of rotsen), de ladder en de regenboog.

Vanaf de 17-e eeuw ziet men steeds meer de afbeelding van de Moeder Gods in de zogenaamde halve lengte (zoals de door mij geschilderde icoon).

Een aantal ander iconen met deze afbeelding komen uit de zogenaamde Stroganov School (eind 16e eeuw. Op de bekendste daarvan worden Nikita Stroganov en zijn vrouw Eupraxia Feodorovna Kobeleva afgebeeld als de heilige krijger Nikita en de heilige maagd Eupraxia (afbeelding 4).

 

 

          

 

 

Symboliek.

Een snelle blik leert dat de afbeelding van Maria en Jezus op zich niet heel bijzonder is, dat je kunt spreken van een type Hodigitria of moeder Gods van Tichvin. Wat deze icoon echter bijzonder maakt zijn de attributen die worden afgebeeld: de rotsen, de ladder en de regenboog, die alle verwijzen naar teksten uit het Oude Testament en de Akathistos hymne.

 

De rots, waarop de titel van deze icoon gebaseerd is, verwijst naar het boek van de profeet Daniël (2: 45), waarin deze een droom van koning Nebukadnezar uitlegt:

“Volgens Daniël zag de koning in een visioen een reusachtig beeld, glanzend en afschrikwekkend. Het hoofd was van zuiver goud, zijn borst en armen van zilver, zijn buik en lendenen van brons, zijn benen van ijzer, zijn voeten waren gedeeltelijk van ijzer, gedeeltelijk van leem. Terwijl hij toekeek, werd een steen losgekapt zonder dat er een mensenhand aan te pas kwam; die steen raakte het beeld en verbrijzelde de voeten van leem … Van het beeld bleef niets over, maar de steen die het getroffen had werd een grote berg die heel de aarde bedekte.” Daarna legt Daniël uit dat alle koninkrijken na hem zullen worden vernietigd zoals met het beeld gebeurde. De God van de hemel zal een koninkrijk laten opkomen dat nooit zal vergaan, Gods koninkrijk.

Ook de 6e strofe van de Akathistos hymne refereert aan dezelfde tekst: ‘verheug u, rots die met leven de dorstige laaft.’

In feite verwijst die rots naar Christus en Maria is de hemel die de rots liet vallen. In deze uitleg (die je op een aantal Russische internetsites terug kunt vinden) wordt gesuggereerd dat dit ook kan worden uitgelegd als de voorbode van de onbevlekte ontvangenis van Maria.

 

De ladder is het symbool van het contact tussen hemel en aarde en is een verwijzing naar het visioen van Jacob in Genesis 28, vers 12: ‘Hij kreeg een droom en zag een ladder die op de aarde stond en waarvan de top tot in de hemel reikte. Langs die ladder stegen Gods engelen op en daalden zij neer.

In de Akathistos hymne komt de verwijzing naar de ladder (van Jacob) ook voor: ’Gegroet, hemelse ladder, langs waar God naar beneden kwam’.

 

De regenboog verwijst naar het boek Genesis (9: 9-17) waarin God aan Noach aangeeft dat deze boog boven de rots is gespannen als symbool van het verbond van God met alle mensen op aarde na de zondvloed.

Volgens Robert de Caluwé moet de regenboog worden geschilderd in niet-natuurlijke kleuren (wel witte of okerkleurige lijnen).

 

Deze afbeelding van de Moeder Gods is grotendeels terug te vinden als de centrale afbeelding van Maria op de icoon van ‘het brandende maar niet verbrandende braambos’. Ook hier herkent men direct de ladder (Jacob’s ladder) en de rots als symbool voor het koninkrijk Gods. De afbeeldingen van de engelen verwijzen alle naar verzen uit de Akathistos Hymne. Een meer gedetailleerde beschrijving van deze icoon is terug te vinden op de website van Eikonikon in een artikel van J.R. Wortman.

 

Leon Joosten is icoonschilder en docent.

Hij is lid van de Vriendenkring van Iconenschilders Vera Eikon.

www. iconenleonjoosten.com

 

  

  

Leon Joosten

Marcel Watté; Lexicon van Moeder-Godsikonen (o.t. Theotókos) een uitgave van Studium Generale